ALEKSANDER PETROVIĆ I EMIL KUSTURICA O CYGANACH – CZYLI REALIZM BAŁKAŃSKICH MISTRZÓW.

ALEKSANDER PETROVIĆ I EMIL KUSTURICA O CYGANACH – CZYLI REALIZM BAŁKAŃSKICH MISTRZÓW.

Aleksander Petrović serbski reżyser, scenarzysta, teoretyk i krytyk filmowy. Urodził się w 1929 roku w Paryżu, do którego przyjechali jego rodzice podczas I wojny światowej. Zanim jednak wybuchła II wojna przenieśli się z powrotem do Belgradu. Kiedy Jugosławia zostaje wyzwolona, Petrović wyjeżdża na studia reżyserskie do sławnej, czeskiej szkoły FAMU. Niestety nie na długo zadamawia się w Czechach, gdyż w 1948 roku dochodzi do konfliktu między Jugosławią i ZSRR, przez co zmuszony jest wrócić do kraju. W Jugosławii oddelegowano go do wytwórni filmowej Zvezda Film, gdzie zaczął realizować filmy dokumentalne, dodatkowo studiując historię sztuki. Debiutował w roku 1957 filmem dokumentalnym Lot nad bagnami (Let nad moćvarom). Kolejne dwa filmy dokumentalne poświęca wielkim malarzom. Pierwszym obraz fabularny to: Gdy miłość przemija (Dvoje) z 1961 roku, gdzie można dostrzec dokumentalny sposób realizacji, charakterystyczny dla całej jego późniejszej twórczości. Petrović to reżyser, dla którego prawda w filmie jest najważniejsza, dlatego też jego dzieła są niezwykle realistyczne. Wielokrotnie powtarzał w wywiadach: Moim zdaniem najważniejsze jest, żeby film był szczery i prawdziwy. Musi to być pewien wyraz spowiedzi, obraz życia podpatrzony własnymi oczami, część współczesności i sumienia współczesnego człowieka.1

Jego koncepcja i styl filmowy zostały docenione i jako jeden z pierwszych reżyserów Jugosławii mógł się cieszyć międzynarodową sławą, torując drogę swoim następcą. Petrović zmarł w 1994 roku.

Najważniejszym jego filmem jest Spotkałem nawet szczęśliwych Cyganów (Skupljaci perja, 1967), który uhonorowany został w Cannes Nagrodą Specjalną i Nagrodą Międzynarodowej Krytyki Filmowej (FIPRESCI). Film ten cechuje niezwykła dojrzałość i wyrafinowanie plastyczne oraz specyficzna dla tego reżysera umiejętność realistycznego przedstawienia tematu. Akcja filmu dzieje się w autentycznej cygańskiej wiosce w północnej Serii, w autonomicznym okręgu Wojewodiny, którą Petrović znalazł przypadkiem podczas swoich podróży. W czasie moich samochodowych wędrówek po kraju napotkałem cygańskie wioski. Szukałem najbardziej charakterystycznej i znalazłem. Zachwyciły mnie malownicze chaty, świadczące o nadzwyczajnym zmyśle artystycznym Cyganów.2

Głównym bohaterem filmu jest porywczy Cygan Biały Bora. To typ brutalnego i nieprzewidywalnego łotra, jednak z drugiej strony jest człowiekiem bardzo sentymentalnym i na swój sposób czułym. Cyganie mieszający w tej okolicy zajmują się skupowaniem pierza od chłopów, tworząc własne, surowe zasady handlowe. Dzielą się na grupy, z których każda ma swojego szefa i swój rejon, na którym może handlować. Każdy z nich zobowiązuje się do uczciwego przestrzeganie tych praw i solidarności wobec siebie nawzajem. Jednym z szefów takiego klanu jest właśnie nasz bohater. Wchodzi on w konflikt z innym Cyganem, który jest tak samo uparty, dumny i nieustępliwy jak on. Przyczyną zatargu jest kobieta, córka owego Cygana młodziutka Mirta, w której zakochał się Bora. Jest ona obieca innemu i aby zachować zgodę Biały Bora musi zaakceptować postanowienie jej ojca. Niestety porywczy temperament nie pozwala mu na to i pomimo tego, że ma już żonę bierze z dziewczyną ślub w kościele. Główną przyczyną konfliktu między mężczyznami jest bez wątpienia chęć dominacji w swoim społeczeństwie. Bohaterowi marzą się większe wpływy handlowe, dlatego próbuje przejąć niektórych klientów rywala. A ostatecznie jego nieokiełznana żądza władzy popycha go do morderstwa.

Fenomen tego filmu objawia się w okrutnym wręcz realizmie. Petrović pokazuje nam życie Cyganów bez sentymentalizmu, nie rozczula się nad nimi, a w sposób bardzo obiektywny opisuje ich życie codzienne, obyczaje, zmartwienia i marzenia. Było to założenie reżysera, który chciał przekazać jakąś prawdę o tej społeczności: Początkowo zamierzałem zrealizować film dokumentalny o życiu pewnej wspólnoty, która wprawdzie nie jest izolowana czy zdana tylko na samą siebie, ale znajduje się na marginesie, jest przywiązana do swoich tradycji. Nie zajmowałem własnego stanowiska. Chciałem, aby film był obiektywnym świadectwem sytuacji Cyganów, ich ubóstwa materialnego i niezależności ducha, która jest ich prawdziwym bogactwem. 3

Biały Bora to zbuntowany outsider, w którym ten „niezależny duch” jest chyba najbardziej widoczny. Sprzeciwia się on prawom i regułom obowiązującym w jego świecie, nie myśli o konsekwencjach swoich czynów, nie boi się wyobcowania i odrzucenia społecznego. Na końcu po prostu znika, opuszczając dom i wszystkich swoich bliskich.

Jednocześnie Petrović zwraca uwagę na niesamowitą solidarność tej grupy. Milicja poszukująca mordercy jest bezsilna, gdyż mimo tego, iż Baro zlekceważył odwieczna cygańskie prawa, Cyganie nie zamierzają pomagać im w poszukiwaniach i nie udzielają żadnych informacji. Trzymają stronę „swojego”, pomimo jego sprzeciwu wobec tradycji. Indywidualizm wśród Cyganów jest czymś bardzo cennym i tylko twardzi, gwałtowni marzyciele, kochający życie i walczący ze swoim losem buntownicy, mogą tworzyć obyczaje, moralne prawa i styl życia w tym społeczeństwa. Taka właśnie jednostka może stać się bohaterem cygańskich legend i taką jednostką jest właśnie główny bohater. Grający go Bekim Fehmiu stworzył tu bez wątpienia jedną z najciekawszych, najbardziej namiętnych i charakterystycznych postaci kina, którą przyrównać można jedynie do niektórych ról Belmondo.

Petrović oprócz tego, że doskonale opowiedział i zinterpretował swoją historię to postarał się również o wysoki poziom artystyczny swojego filmu. Piękny, plastyczny obraz, pełen ostrych kontrastów kolorystycznych przywodzi na myśl pejzażowe malarstwo Vlamincka, choć sam reżyser przyznał, że inspiracją były dla niego serbskie ikony z XVII i XVIII wieku, które odkryto na terenach zamieszkiwanych przez Cyganów. Gwałtowne zmiany barwne podkreślają brutalność życia bohaterów i ich temperament. Oddają także charakter cygańskiego folkloru, wielobarwnego, pociągającego i pełnego ekspresji:

Pokochałem tych ludzi. Cenię ich inteligencję, godność i – mimo okropnych warunków życia – brak prymitywizmu, który jest zwykle konsekwencją nędzy. Potrafią posługiwać się kolorem, stworzyć świat fantazji odpowiadający jedynie malarstwu ikon.4

Mimo tego surowego obiektywizmu film nie jest pozbawiony poetyckiego liryzm a po projekcji krytycy nazwali reżysera: …poetą i filmowym marzycielem, który posiadł magiczny dar ludowego geniuszu, obdarzonego zdolnością przenikliwego patrzenia na świat.5

Większość aktorów grających w tym filmie to amatorzy, prawdziwi Cyganie, z których większość nie potrafi nawet pisać. Grali oni samych siebie, co na pewno miało także duży wpływ na autentyczność tego dzieła.

Warto wspomnieć, że oprócz zachwytu krytyków i wielu prestiżowych nagród, film ten cieszył się również – jak na warunki jugosłowiańskie – bardzo dużym sukcesem komercyjnym.

Petrović to jeden z nielicznych reżyserów, któremu udało się spojrzeć na społeczeństwo cygańskie od wewnątrz, bez sztucznej romantyczności i powierzchownej naiwości. Nie zajmuje się mistyką, egzotyką wędrownego życia a zwykłą prozą dnia codziennego. Dzięki temu możemy poznać ich naprawdę, bez idealizacji czy starych uprzedzeń, możemy ich polubić albo nie, sami dokonujemy oceny.

O filmie tym najbardziej zamiennie wypowiedział się francuski krytyk filmowy Pierre Ajame : Uroda światła i słońca; gwałtowność życia; autentyzm i prawda; pieśń i namiętność; śmiech, który rozlega się jako odgłos tłuczonego szkła; rozedrgane, zdumiewające piękno, jak u Rimbauda – oto film, który jest dowodem urody kina, naszej sztuki.6

Innym bałkańskim reżyserem, który zafascynował się cygańską kulturą i osiągnął może jeszcze większy sukces, jest Emir Kusturica.

Ten serbski reżyser, scenarzysta, aktor i muzyk urodził się w 1954 roku w Sarajewie. Podobnie jak Petrović studiował w praskiej Akademii Filmowej FAMU, która ukończył w 1978 roku jako najmłodszy absolwent w historii tej uczelni. Debiutował w tym samym roku filmem krótkometrażowym „Guernica”. Kiedy na początku lat dziewięćdziesiątych wybuchają na Bałkanach wojny i Jugosławia się rozpada, reżyser wyjeżdża do Stanów Zjednoczonych, gdzie realizuje film Arizona Dream. Po powrocie w 1995 roku tworzy Ungerground dzieło, które nawiązuje do wydarzeń w byłej Jugosławii.

Kusturica to postać bardzo charakterystyczna, pełna temperamentu i ze specyficznym poczuciem humoru. To samo cechuje też jego filmy, które oscylują między kiczem a sztuką wysoką, między ironią a czarnym humorem. Reprezentują odrębny, bardzo oryginalny styl, pełen dynamiki, muzyki i magii. Kusturica może poszczycić się niebywałą wyobraźnią, która pozwala mu tworzyć filmy poetyckie, przekraczające granice rozumu i fizyczności. W jego świecie pojawiają się motywy: snu, jawy, marzenia, pragnienia, intuicji, magii, co wiąże się ściśle z realizmem magicznym (charakterystycznym na przykład dla Felliniego) czy surrealizmem, w którym właśnie takie władze poznawcze są najbardziej twórcze. Mimo to interesujące są dla reżysera tematy bardzo realistyczne i często dramatyczne. W poetyce neorealizmu ukazuje losy biednych, prostych ludzi, ich zmaganie z codziennym życiem, krytykując przy tym współczesną rzeczywistość. Mimo tak poważnych tematów, nie rezygnuje z pokazania prawdziwej bałkańskiej radości życia i balansuje między tragedią a komedią. Specyficzny, nierzadko absurdalny humor, specyficzna tematyka i niezwykła wyobraźnia sprawiają, że Kusturica to jeden z najciekawszych indywidualności współczesnego kina a wyrazem tego są liczne prestiżowe nagrody m. in. Jest laureatem dwóch Złotych Palm na Festiwalu Filmowym w Cannes.

Filmem przełomowym w jego karierze był Czas Cyganów (Dom za vješanjez, 1988). Inspiracją dla jego powstania była seria reportaży ukazująca kulisy okrutnego procederu, handlu cygańskimi dziećmi. Jednak główną siła napędową dla Kusturicy była wielka osobista fascynacja romską wewnętrzna siłą, radością życia, poczuciem wolności i umiejętnością dostosowania się, pogodzenia z często trudnymi warunkami życia. Wielokrotnie reżyser dawał temu wyraz w wywiadach:

Obecność Cyganów wprowadza do filmu niepowtarzalny ludzki pierwiastek, w ich naturze jest więcej, niż w przypadku innych ludzi, wiecznych, uniwersalnych cech, ich pragnienia też są niezmienne (…) są też niezwykle zabawni, mają ogromne poczucie humoru, są osobowościami bardzo skomplikowanymi, pełnymi wewnętrznych sprzeczności i konfliktów.7

Warto wspomnieć, że za ten film reżyser otrzymał swoją pierwszą Złotą Palmę w Cannes dla najlepszego reżysera.

Bohaterem filmu jest młody chłopak o imieniu Perhan. Mieszka on ze swoją ukochaną babcią Hatidźą, młodszą, chorą siostrą Danii i nieodpowiedzialnym, wiecznie zadłużonym i pijanym wujem Mardźanem. Zakochany jest z wzajemnością w dziewczynie z sąsiedztwa Azry. Pewnego dnia otrzymuje od babci indyka, który staje się nie tylko jego przyjacielem, ale także amuletem przynoszącym szczęście. Perhan nie jest zwykłym chłopcem, posiada on bowiem czarodziejską moc poruszania przedmiotami siłą woli. Te niezwykłe zdolności odziedziczył po babci, która jest miejscową wróżką i szamanką. Życie całej rodziny mimo ubóstwa jest bardzo szczęśliwe, do póki Mardźan nie zjada tajemniczego indyka. Symboliczny talizman szczęścia zostaje zniszczony i teraz wszystko będzie powoli zacznie sięj komplikować. Matka Azry nie zgadza się na ślub zakochanych, gdyż Parhan jest jej zdaniem za biedny, do tego stan jego siostry pogarsza się tak bardzo, że babcia (cygańska szamanka) nie jest w stanie już jej pomóc. Zrozpaczony chłopak próbuje nawet popełnić samobójstwo. Wtedy pojawia się bogaty mafioso Ahmed, który obiecuje wyleczenie Danii w szpitalu we Włoszech i uczciwą pracę dla Perhana. Chłopak ogarnięty wielkimi marzeniami, decyduje się opuścić swój dom, Azrę i wyruszyć wraz z siostrą do Włoch. Szybko jednak podróż ta przeobraża się w dramatyczną walkę między dobrem a złem. Parhan mimo obietnicy, że zaopiekuje się siostrą, pozostawia ją w szpital wierząc, iż Ahmed nie złamie danego mu słowa. Sam natomiast jedzie z nim, mając nadziej, że uda mu się zarobić pieniądze na wymarzony dom, dla Azry i całej swojej rodziny. Po drodze zabierają różnych ludzi, karła z gęsią, łysego, smutnego chłopca, małe dzieci. Kiedy dojeżdżają na miejsce okazuje się, iż ich zajęciem ma być złodziejstwo i żebractwo. Ahmed wykorzystując biedę i naiwność Cyganów, skupuje od nich małe dzieci, które albo zmusza do pracy na ulicy, albo sprzedaje. Perhan nauczony przez babcię, że uczciwość i prawość jest najważniejsza w życiu, nie chce w tym brać udziału. Jednak po pewnym czasie, poprzez szantaż Ahmeda i bicie decyduje się przyłączyć do gangu. Radzi sobie całkiem dobrze i wkrótce zostaje prawą ręką Ahmeda. Wkracza w nowy, surowy świat, w którym trwa ciągła brutalna walka o przeżycie. Uczy się mafijnego fachu, prawa wierności i lojalności. Kiedy wraca do rodzinnej, ubogiej miejscowości, bogaty i dumny z siebie, okazuje się, że Azra jest w ciąży a babcia nie zamierza cieszyć się jego pieniędzmi naznaczonymi czyimś nieszczęściem. Parhan nie wierzy w to, że on jest ojcem dziecka, które nosi Azra, ale mimo to za namową Hatidźy żeni się z nią. Nie jest to jednak ślub pełen magii i szczęścia a raczej zwykły kontrakt prawny. Azra z wielką miłością i tęsknotą czekała na swojego ukochanego, jest wiec zrozpaczona kiedy ten posądza ją o zdradę. Parhana bardzo zmieniło nowe życie, sam teraz skupuje dzieci by zmuszać je do żebrania, postanawia sprzedać nawet własne dziecko, kiedy się narodzi. Kiedy z czasem zaczyna rozumieć swój błąd jest już za późno. Okazuje się, że pieniądze, które dawał Ahmedowi na swój wymarzony dom przepadły, został oszukany przez człowieka, któremu bezgranicznie zaufał. Azra poniekąd z jego winy umiera podczas porodu. Perhanowi nie pozostaje nic innego jak próbować naprawić swoje błędy. Przez kilka lat szuka swojej siostry, zagubiony, bez planów, marzeń, młodzieńczej pasji mówi: Latałem po świecie jak wiatr a moje marzenia rozwiały się niczym pył. Nie potrafię już marzyć, a Cygan bez marzeń jest jak dom bez dachu albo elementarz bez liter.

Mimo wielkiej rozpaczy nie poddaje się i odnajduje Danie, która żebrze na ulicy. Okazuje się, że nadal jest kaleką i razem z nią jest jego mały syn. Parhan zabiera ich z ulicy i wsadza do pociągu do Serbii, sam idzie do Ahmeda, aby zemścić się za wszystkie krzywdy, które mu wyrządził. Morduje go podczas jego wesela, sam także ginie z rąk młodej wdowy. Nie jest to jednak koniec filmu. Kusturica ostatecznie zwraca się ku nadziei. Szansą na miłość i dobro jest Bóg, dlatego ostatnią sceną jest rozmowa Merdźana właśnie z Bogiem. Wuj jak do tej pory był uosobieniem zła, w końcu symbolicznie to on był sprawcą nieszczęść w rodzinie. A w ostatniej scenie zwraca się ku dobru, ku ukrzyżowanemu Chrystusowi.

Kusturica dał tu wyraz swojej wyobraźni, tworząc widowiskowo barokowe dzieło, pełne malowniczej egzotyki, symboliki, wieloznaczności i metafor. Niezwykła muzyka podkreśla liryzm i tragizm historii. Poprzez wprowadzenie elementów baśniowych i magicznych a także zestawieniu tragizmu i komizmu przełamał gorycz tego dramatu. Pokazuje tu brutalne zderzenie cygańskiego świata z bogatym, nowoczesnym zachodem, który może przynieść tylko zgubę i rozczarowanie. Film ten odznacza się bardzo żywiołową reżyserią, w której powraca do swoich etnicznych korzeni. Oprócz walorów estetycznych i magicznej poetyki, tak charakterystycznych dla całej jego późniejszej twórczości, film ten jest także etnograficznym obrazem świata Romów. Z dużym realizmem pokazuje ich życie i zwyczaje. Fakt, iż w filmie grali sami naturszczycy, którzy nawet nie potrafili przeczytać scenariusza dodaje jeszcze większej autentyczności. Warto wspomnieć, że jest to pierwszy film fabularny zrobiony całkowicie w języku romskim. Kusturica chciała pokazać w swoim filmie to, co go najbardziej fascynuje w tej społeczności, a mianowicie spontaniczność życia i umiłowanie wolności. Już w jednej z pierwszych scen widzimy stojącego na deszczu ze zniszczonym parasolem Cygana, który przemawia do nas następująco: Zniewolili mi duszę i prowadzą jak niedźwiedzia na łańcuchu, a ja nie jestem niedźwiedziem. Moja dusza chciałaby mieć skrzydła, móc wzlecieć wysoko, sama gdy chce, to płacze albo się śmieje. Kiedy Bóg był na ziemi, nie mógł sobie poradzić z Cyganami i musiał wrócić do nieba. To nie moja wina. Jest to jakby prolog do całego filmu. Widać, że reżyser bardzo podziwia tą chęć życia, jaka w nich jest. Dzięki pewnej improwizacji, zaangażowaniu emocjonalnemu udało mu się w sposób doskonały i prawdziwy pokazać folklor jugosłowiańskich Romów, zwłaszcza podejście do świata.

„Cyganie są fenomenem: mieszkają wśród nas, ale ciągle pozostają sobą. Uchodzą za wolnych i niezależnych, a większość z nas nosi w sobie tęsknotę, żeby od czasu do czasu – po godzinach – pobyć Cyganem. To wyraz powszechnej podskórnej tęsknoty, by mimo zobowiązań, jakie zaciągamy wobec cywilizacji, pozostać sobą”.8

E. Kusturica.

Kusturica powraca do tematu Romów w 1998 roku filmem Czarny kot, biały kot (Crna macka, beli macor). I tu zderza prymitywny świat Cyganów z rozwijającym się światem zachodnim. Przedstawia tu losu Matko i jego syna. Kiczowaty, urokliwy i pogodny film, pełen śmiesznych czasem absurdalnych gagów. Pokazuje szczęśliwość i pogodność życia, w którym nie ma tematów tabu a powodem do żartu może być nawet śmierć.

Bibliografia:

Jankowska M., Świat według Emira Kusturicy, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2004.
Pod red. Helman A., Pitrus A., Autorzy kina europejskiego tom III, Kraków: Wydawnictwo Rabid, 2007.

1 C. Djurdjew, „Kino”, Aleksander Petrović – piewca miłości, życia… śmierci, 2006, nr 10, s.42

2 „Film”, Ukształtował mnie dokument, 1967, nr 28, s.8

3 „Film”, Ukształtował mnie dokument, 1967, nr 28, s.8

4 „Film”, Ukształtował mnie dokument, 1967, nr 28, s.8

5 C. Djurdjew, „Kino”, Aleksander Petrović – piewca miłości, życia… śmierci, 2006, nr 10, s.43cy

6 B.M. „Film”, Film, o którym się mówi, 1967, nr 24, s. 3

7 Autorzy kina Europejskiego tom III, M. Gibki, Emir Kusturica, ku zaprzeczeniu realności, 2007, s. 187

8 M. Jankowska, 2004, Świat według Kusturicy, Wyd. Naukowe UAM, Poznań, s. 46

Autorem jest: Magdalena Ciesielska

Top